Schrijfopleiding - Schrijven met Pen en Toets
Een opleiding tot schrijfdocent en schrijftherapeut
Algemene Informatie
De belangstelling voor het vak 'schrijven/handschriftontwikkeling' groeit de laatste jaren weer. Dit komt voort uit de behoefte aan een nieuwe schrijfdidactiek, uit onvrede met de achteruitgang van het handschrift en uit de herontdekking van de kunst van het kalligraferen.
De schrijfdocent
Schrijfdocenten geven schrijfles aan kinderen in de basisschool, aan studenten van de pabo, aan studenten van de opleiding voor remedial teaching, aan basisschoolleerkrachten en aan volwassenen die willen leren kalligraferen. Afhankelijk van de doelgroep ligt het accent op het aanleren van de technische vaardigheid (de schrijfles) of op de theorie (les over schrijven).
Het geven van schrijflessen aan kinderen van de basisschool en aan pabostudenten is een boeiend vak. Wie gaat de uitdaging aan?
Veel mensen zien hun handschrift als vaststaand en onveranderbaar. Zij hebben nu eenmaal zo leren schrijven. Toch is het handschrift beïnvloedbaar in de aanleerfase en ook later, maar daar is wel effectief onderwijs voor nodig in een eigentijdse leeromgeving.
Willen we goed (preventief) schrijfonderwijs geven op de basisschool, dan moeten toekomstige leerkrachten goed opgeleid worden op de pabo en nageschoold. Daar ligt een taak voor de schrijfdocent.
De schrijftherapeut
De schrijftherapeut richt zich op het geven van handschrifthulp.
Als het schrijven moeilijk is, als het pijn doet of als het handschrift onleesbaar is geworden, moeten we weerstand overwinnen om het schrijven weer leuk te gaan vinden. Na het vaststellen van de problemen, wordt een handelingsplan op maat gemaakt. De schrijftherapeut zoekt naar de juiste combinatie tussen de schrijfbeweging van deze schrijver, het schrijfmateriaal (pen, potlood, toetsenbord), het papier en de lettervormen van het schrift. Ook de oefeningen en het karakter van de didactiek worden afgetemd op deze ene schrijver.
De schrijftherapeut werkt samen met specialisten van andere disciplines, zoals bijvoorbeeld de ergotherapeut en de fysiotherapeut, als er problemen zijn met betrekking tot de motoriek en sensomotoriek of als er functiestoornissen zijn.
In de opleiding 'Schrijven met pen en toets' richten wij ons op het professionaliseren van de eigen kennis en vaardigheden. Daarnaast is er ruimte voor een brede oriëntatie op het beroepsveld, spelen we in op landelijke ontwikkelingen en vragen we van de studenten een actieve houding ten aanzien van innovatie.
1. De opleiding
In het verleden was er vooral aandacht voor de vormgeving van het schrift en de laatste jaren richt men zich (met name in de hulpverlening) vooral op de motoriek. In deze opleiding brengen we beide aspecten met elkaar in verband. Sleutelwoorden zijn vormkennis, trajectkennis en beweging. We zullen vooral onderzoeken welke invloed de schrijfmaterialen, de lettervormen, de lettertrajecten en de motoriek op elkaar hebben en wat dit betekent voor de didactiek van het schrijven.
Aan de verhouding tussen het handschrift en het schrijven met het toetsenbord besteden we ook aandacht. De toekomstige generaties zullen veel schrijven met het toetsenbord en het is van het grootste belang dat dit ontspannen gebeurt. Alleen dan kan RSI (de muisarm) voorkomen worden.
Een andere lijn die als een rode draad door de opleiding loopt, is die van het verwerven van vakkennis en vaardigheden gevolgd door toepassing daarvan in de stagepraktijk. Zo kijken we naar het schrijfonderwijs op de basisschool, de zorgverbreding en de plaats van schrijven in het speciaal onderwijs.
Tenslotte richten we ons op het schrijfprogramma voor de pabo en cursisten in de nascholing. De studenten zijn na hun opleiding in staat om zelfstandig een programma te ontwikkelen voor deze doelgroepen.
A. Theorie
i. Didactiek
De opleiding richt zich op de verschillende didactische mogelijkheden en op vernieuwing binnen de schrijfdidactiek aan kinderen, leerlingen in het vervolgonderwijs, pabostudenten en kinderen en volwassenen met schrijfproblemen. Studenten doen ervaring op in de verschillende werkvelden.
ii. Materiaalkennis
De wisselwerking tussen lettervormen, materiaal en motoriek staan centraal in de opleiding. Studenten maken kennis met een breed scala aan schrijfmaterialen uit de schriftgeschiedenis, materialen in de basisschool, kalligrafische materialen en materialen die speciaal bestemd zijn voor de zorgbreedte.
iii. Letterkennis
Een alfabet leren beoordelen op eenvormigheid en correctheid en het ‘oog krijgen’ voor letters, nemen een belangrijke plaats in in de opleiding. Studenten leren de letters voor het basisonderwijs te beoordelen op basis van de psychomotorische criteria. Ook het adviseren van een goede lettersoort bij bepaalde schrijfproblemen is onderdeel van het curriculum.
iv. Schriftgeschiedenis en geschiedenis van de schrijfdidactiek
De ontstaansgeschiedenis van het schrift dient als ondergrond voor letterkennis en kennis van de schrijfdidactiek. Welke lessen kunnen we leren uit de talrijke schrijfmethodes uit de 20ste eeuw? Welke lettertypen zijn in het lager onderwijs aan de kinderen aangeleerd? Welke successen boekte men en welke problemen kwam men tegen? En welke van de tegenwoordige vernieuwingen zijn al eerder uitgeprobeerd en welke zijn ècht nieuw?
v. Motoriek en handfunctie
De ontwikkeling van de ruimtelijke oriëntatie en de motoriek, waaronder de functionele ontwikkeling van de arm en hand, vormen noodzakelijke kennis voor het functioneren als schrijfdocent op ieder niveau van lesgeven. De docent behoort immers in staat te zijn om een leerlijn te ontwikkelen die past bij de ontwikkeling van de leerling.
vi. Kennis van methoden en programma’s
Het constructief beoordelen van schrijfmethoden voor de basisschool en voor de pabo is van groot belang. Bij het geven van lessen, wordt de methode bij voorkeur niet slaafs gevolgd, maar gebruikt in combinatie met ideeën (eventueel) uit andere methoden. Bij het maken van een programma voor handschrifthulp wordt meestal gewerkt met de sterke onderdelen uit de methoden. Je werkt met datgene wat goed is. De zwakke kanten in methoden dienen gesignaleerd en verbeterd te worden.
vii. Handschrifthulp
Signaleren, observeren, diagnosticeren, verwijzen, interdisciplinair werken, het opstellen van een handelingsplan en begeleiden zijn kernbegrippen in deze module. Er wordt handschrifthulp gegeven en tijdens de opleiding interdisciplinair nabesproken.
B. Vaardigheden
Schrijfdocenten en schrijftherapeuten dienen goed te kunnen schrijven op papier en op het schoolbord en met behulp van het toetsenbord. Al deze vaardigheden hebben dan ook een plaats in het curriculum van de opleiding.
i. Schoolhandschrift
ii. Methodisch schrift
iii. Zwelschrift
iv. Blokschrift
v. Sierschrift
vi. Toetsenbordvaardigheid
vii. Werkstukken
C. Studiebelasting en duur van de opleiding
De opleiding duurt twee jaar.
De studiebelasting hangt af van de beginsituatie van de student. Gemiddeld zal een student toch al gauw moeten rekenen op een studiebelasting van vijftien uur per week. Het aanleren van de vaardigheden en de theorie kosten veel tijd. Van de studenten verwachten wij dan ook dat zij een goede studieplanning kunnen maken.
D. Toetsing
De theorie
Deze wordt op verschillende manieren getoetst: een schriftelijke toets, het maken van een werkstuk, het doen van stageopdrachten, het schrijven van een essay of artikel, het houden van een presentatie.
De vaardigheden
Zoals docenten beeldende vorming bijvoorbeeld moeten kunnen tekenen en muziekdocenten moeten kunnen musiceren, zo behoren schrijfdocenten te kunnen schrijven. Het schrift wordt beoordeeld aan de hand van vaststaande objectieve criteria en het dient uit te stijgen boven het niveau van bijvoorbeeld pabo studenten.
E. Diplomering
Alle onderdelen van theorie en vaardigheden dienen met een voldoende te worden afgesloten. De student ontvangt het diploma van de Stichting Post HBO Nederland en wordt opgenomen in het Landelijk Register Abituriënten dat door het bureau van de Stichting Post HBO Nederland wordt bijgehouden. Dit register is aangemeld in het kader van de Wet Persoonsregistratie.
F. Ervaringen van studenten die de opleiding hebben gevolgd
Ik kwam met een bepaald idee naar de opleiding. Ik gaf al een tijd handschrifthulp en was al een poos bezig met schrijfproblemen op het gebied van de motoriek. Ten aanzien van de letters en het grafische deel kwam ik kennis te kort. Ik heb anders leren kijken en heb verband gelegd tussen motoriek en grafische vormgeving."
Ik heb geleerd om breder te kijken, kritischer, met name met betrekking tot afwijkingen. Ik ga terug naar de basis, de essentie."
Ik luister nu op de landelijke dagen van Ambulante Begeleiders heel anders naar wat er gezegd wordt. Ik slik niet meer alles voor zoete koek."
Ik ben heel blij met de kalligrafie. Ik heb er stevigheid door gekregen. Het werkt heel goed bij de handschrifthulp."
Ik ben artikelen aan het schrijven en heb gemerkt: Een schrijfprobleem staat nooit alleen."
Ik heb de opleiding echt voor mezelf gedaan. Ik wil me beeldend kunnen uitdrukken en doe dat nu met het schrift. Ik kon de afgelopen tijd heel veel over het schrift kwijt aan de leerlingen op mijn basisschool."
Mijn belangstelling is verbreed, met name naar de verschillende gebieden van het schrijven. Je hebt me er eigenlijk een hobby bij gegeven."
Het lesgeven op de Pabo geeft inzicht en begrip. Ik vind het steeds weer verbazingwekkend om te zien in hoe korte tijd pabostudenten behoorlijk leren schrijven."
Het lijkt me een fijn vak. Ik ben blij dat ik eindelijk iets heb gevonden dat bij me past. Ik ben nieuwsgierig en kan vooruit in de breedte."
G. Impressie studiemiddag rond handschrifthulp
Op 26 maart 2003 kwamen schrijftherapeuten, ambulant begeleiders, ergotherapeuten, schrijfdocenten, medewerkers van Onderwijsbegeleidingsdiensten, auteurs, studenten van de schrijfopleiding en leden van onze adviescommissie bijeen om kennis te nemen van een nieuw schrijfcentrum, opgezet door Ben Schenk en Saskia van Teijlingen.
Er werd met elkaar van gedachten gewisseld over handschrifthulp. Nieuwe contacten zijn gelegd voor mogelijke samenwerking in de toekomst.
2. Aanmeldingsformulier
a. Aanmeldingsformulier (Microsoft Word document)
b. De opleiding is bestemd voor:
Leerkrachten uit basis-, speciaal- en voortgezet onderwijs, intern begeleiders, ambulant begeleiders, remedial teachers
NB. Om les te kunnen geven in het Nederlandse onderwijs, is een onderwijsbevoegdheid nodig.
NB. Aangezien de opleiding een Post HBO opleiding is, dienen de studenten in het bezit te zijn van een HBO diploma.
3. Organisatie
a. Docenten
Schrijfdocenten
Mevr. E.S. Kooijman-Thomson
Schriftgeschiedenis Dhr. A. Lammen
Psychomotoriek Dhr. P. de Koningh
Sensomotoriek Mevr. M. Maasdam
Handschrifthulp Mevr. G. Wagner-Visser
Docent ICT Dhr. M. Koeten
b. Rooster
Het studiejaar is verdeeld in vier perioden. De opleiding duurt twee jaar. Per periode zijn er vijf lesdagen. Er zijn dus twintig lesdagen per studiejaar.
De lessen worden gegeven op de woensdag.
1e lesuur: 14.00 uur – 15.00 uur
2e lesuur: 15.15 uur – 16.15 uur
3e lesuur: 16.30 uur – 17.30 uur
4e lesuur: 17:30 uur - 18:30 uur werken aan vaardigheden, opdrachten, videobanden bekijken, portfolio bespreken.
De toetsing vindt ook plaats op de woensdag.
De opleiding is zo opgezet dat er in iedere periode en op iedere lesdag gewerkt wordt aan zowel de vaardigheden als aan de theorie.
De lesweken, toetsweken en vakanties zijn parallel geroosterd aan het lesrooster van de Hogeschool IPABO.
Lesdata
Begeleidingsdagen voor afstuderen:
Studiedagen:
Kom je op één van de onderstaande studiedagen? Meld je aan bij Else Kooijman: e.kooijman@hs-ipabo.edu
Diplomering:
Vraag je diplomering tijdig aan, 2 maanden voor je diplomering.
c. Kosten
De gehele schrijfopleiding kost € 3200,-.
Dit bedrag kan in termijnen voldaan worden.
d. Aan te schaffen literatuur
Hieronder volgt een lijst met aan te schaffen literatuur. Tijdens de opleiding komt student in aanraking met meer literatuur. Aanschaf hiervan is naar eigen keuze.
Op de Hogeschool IPABO is een uitgebreide literatuurlijst aanwezig, met interessante boeken, gerangschikt naar thema en in het studielandschap staan de relevante boeken en methodes voor het vak Schrijven/Handschriftontwikkeling.
Praktische tip:
De literatuur die van een * is voorzien, is uitverkocht. Deze kan men goedkoop via de Hogeschool IPABO aanschaffen (met toestemming van de auteur en zonder winstoogmerk).
De vakliteratuur is soms moeilijk via de gewone boekhandel te verkrijgen.
Boekhandel van Stockum heeft een speciale afdeling voor schrift/kalligrafie. De meest recente vakliteratuur is daar altijd verkrijgbaar.
Van Stockum boekverkopers
Venestraat 11, 2511 AR Den Haag, 070 - 365 68 08
Contactpersoon: Lidy Schoonens, info@vanstockum.nl
De genoemde prijzen geven een indicatie.
In totaal kunt u rekenen op ongeveer € 280,-
Borysowicz, B., e.a. De beoordelingsmethode voor de schrijfhouding en de schrijfbeweging, Swets en Zeitlinger, Lisse, ISBN 90 265 0489 6 * , € 20,50
Muller, B., Linkshandig schrijven, Praxis 40, Malmberg, Den Bosch, ISBN 90 208 01945 *, € 15,90
Parreren, van, Prof. Dr. C.F., Pijning, Prof. Dr. H.F., Psychomotoriek H.6, Wolters-Noordhoff, Groningen, 1981, ISBN 90 01 69507 8 *
Engen, van, A., Schrijven als oefenvak, 7de of latere druk, Esstede, Heeswijk-Dinther, 1998, ISBN 90 74105 08 - 4, € 20,-
Baauw-van Vledder, A., Dijk, van, E., Schrijven met zorg, Praktische didactiek van handschriftontwikkeling, ISBN 90 5574 4204, € 25,75
A is een koetje, museum het Scryption, Tilburg, ISBN 9075159064 (via van Stockum of via het museum zelf), € 10,-
Engelhart, B., Clercq, de, F., 50 Eeuwen schrift, Aramith, Bloemendaal, 1988.*€ 9,10
Harris, D., De kunst van het kalligraferen, Cantecleer BV, de Bilt, 1996, ISBN 90-213-2403-2 (de Engelse versie, via van Stockum), € 34,-
Robinson, A., Alfabet, hiëroglief en pictogram, de geschiedenis van het schrift, Tiron uitgevers B.V., Baarn, 2001, ISBN 90 4390 174 1, € 34,-
Pavert, van de, J., Zuiderveld, D., Kind, school en schrijven, H.2, Agon Elsevier, Amsterdam/ Brussel, 1975, ISBN 90-10-10545-8 *
Camp, A., Pen Lettering, A. en C. Black, Londen, 1984, ISBN 0-7136-2381-0 (van Stockum), € 9,50
Linden, van der, F., Over letters en schrift, Cantecleer BV, de Bilt, 1983, ISBN 90-123-0755-3 * , € 14,50
Noordzij, G., De Streek, Theorie van het schrift, ICS Nederland bv, 1991, ISBN 90-73854 01 6 (via van Stockum), € 17,-
Noordzij, G., De staart van de kat, de vorm van het boek in opstellen, ICS Nederland bv, 1991, ISBN 90 73854 02 4(via van Stockum), € 17,-
Vallaey, M., Vandroemme, G., Psychomotoriek bij kinderen, ACCO Leuven/ Amersfoort, ISBN 90-334-3105-X, € 30,-
Thomassen, A. J. W. M., Galen, van G. P., Klerk, de, L. F. W., Studies over de schrijfmotoriek, Swets en Zeitlinger, Lisse 1985, ISBN 90-265-0662-7 *, € 29,50
Ayres, vertaald door Horowitz, L., Een behandeling voor stoornissen in de S.I., NICI, Bruno Klauwerstraat 5, 2082 GM, Santpoort Zuid, 023 - 538 89 02 *
e. Locatie
Hogeschool IPABO
Schrijflokaal
Leerlandschap
f. Routebeschrijving
Met de trein
Traject Amsterdam C.S. – Schiphol: uitstappen op station Sloterdijk of station Cornelis Lelylaan en verder met de bus of de metro.
Met de metro
Halte Postjesweg of Halte Jan van Galenstraat.
De Hogeschool IPABO ligt op 5 minuten loopafstand van deze stations.
Met de bus
Lijn 64 vanaf Sloterdijk, halte Jan Voermanstraat
Lijn 19 vanaf Lelylaan, halte Jan Voermanstraat
Lijn 18 vanaf CS, halte Jan Tooropstraat
Met de tram
Lijn 13 vanaf het CS, halte Jan Voermanstraat
Met de auto
De Hogeschool IPABO ligt zeer gunstig aan de Coentunnelweg (E 22) afslag Geuzenveld (S 105) aan de kant van het Lucas Ziekenhuis. In de omgeving is parkeergelegenheid.
g. Adressen
Hogeschool IPABO
Jan Tooropstraat 136
1061 AD Amsterdam
Tel. 020 – 613 70 79
Fax.020 – 613 46 45
Voor inhoudelijke informatie kunt u contact opnemen met mevr. E.S. Kooijman, e.kooijman@hs-ipabo.edu
4. Beroepsmogelijkheden
a. Schrijven als beroep
De schrijfdocent aan de pabo of aan een schrijfcentrum in het kader van het expertisecentrum;
De schrijfspecialist van de onderwijsbegeleidingsdienst;
De remedial teacher of ambulant begeleider met als specialisatie het schrijven;
De kalligrafiedocent;
De schrijfdocent in de basisschool, het vervolgonderwijs en de volwassenen educatie;
De schrijftherapeut met een praktijk voor handschrifthulp;
De auteur van schrijfprogramma’s, een schrijfmethode of vakliteratuur.
b. Werkplekken van studenten die inmiddels afstudeerden
Vijf studenten zijn inmiddels als schrijfdocent aan een Pabo verbonden;
Een student verzorgt nascholing aan Remedial teachers;
Een student verzorgt de lessen handschrifthulp binnen de schrijfopleiding;
Twee studenten hebben een Schrijfcentrum opgezet in het kader van het Expertisecentrum;
Vijf studenten organiseren workshops in het kader van de Ambulante Begeleiding en geven lezingen op symposia;
Verschillende studenten spelen inmiddels een prominente rol met betrekking tot het schrijfonderwijs op de eigen basisschool;
Verschillende studenten geven handschrifthulp.
Adressen voor handschrifthulp (op volgorde van postcode)
Onderstaande schrijftherapeuten zijn gediplomeerd en als zodanig opgenomen in het landelijk register van de Stichting Post HBO Nederland.
Marie Louise Op de Macks
Handschrifthulp voor kinderen en volwassenen
Nassaukade 62F
1052 CP Amsterdam
020 - 68 42 410
mlafopdemacks@hotmail.com
Anne van Wensveen
Hulp bij handschriftproblemen
Laan der V.O.C. 81
1335 TJ Almere
036 - 53 52 570 (na 20.00 uur)
a.vanwensveen@domstad.nl
Karin Schulinck
Handschrifthulp voor kinderen en volwassenen
Doktersland 35
1541 NJ Koog aan de Zaan
075 - 61 45 461 (19.00 - 21.00 uur)
karinschulinck@hotmail.com
Trudi van Diepen
Handschrifthulp voor kinderen en volwassenen
Onderdijk 289
1693 CH Wervershoof
0228 - 58 42 05 (18.00 - 21.00 uur)
trudi56@hetnet.nl
Iet Jens - de Waard
Handschrifthulp voor kinderen en volwassenen
de Herdrin 38
1911 JZ Uitgeest
tel. 0251-314604
ietjens@wanadoo.nl
Jettie Verhees-Zee
Handschrifthulp voor kinderen en volwassenen
Berkenlaan 17
1943 DR Beverwijk
0251 - 22 49 57 (18.00 - 21.00 uur)
jettieverhees@zonnet.nl
Het Schrijfcentrum, verbonden aan mytylschool 'de Thermiek'
Onderzoek, advies, handschrifthulp
Blauwe Vogelweg 1
2333 VK Leiden
071 - 51 95 493
s.p.c.van.teijlingen@freeler.nl
Vraag naar Saskia van Teijlingen of Ben Schenk
Gees Wagner
Arch. v. Lieflandstr.36
2552 ZA Den Haag
tel. 070-4043920
kjell.wagner@casema.nl
Heb je geen schrijfproblemen, maar wil je gewoon een heel mooi handschrift ontwikkelen? Surf dan naar: Mercator, Vereniging van liefhebbers en beoefenaars van het Italic schrift, http://www.verenigingmercator.nl/
Zelf schriftjes maken
Hieronder vind je de originele door Else Kooijman ontwikkelde liniaturen. Het zelf maken van dergelijke schriftjes komt in de cursus 'Schrijven met pen en toets' aan de orde.
Klik met de rechtermuisknop op het te downloaden document en selecteer Opslaan Als... 